Georges de La Tour obrazy – najważniejsze dzieła i ich znaczenie

Najważniejsze obrazy Georgesa de La Tour – „Nowonarodzony”, „Pokłon pasterzy”, „Wróżka”, „Oszust z asem karo” i cykl „Pokutująca Maria Magdalena” – odmieniły sposób pokazywania scen religijnych i codziennych, bo łączą realizm z hipnotyczną grą światła świecy. Ich znaczenie polega na cichej, bardzo ludzkiej duchowości i moralnych aluzjach, które wybrzmiewają mocniej niż barokowy patos. Jeśli chcesz lepiej rozumieć te obrazy i świadomie je oglądać, przejdź ze mną przez najważniejsze dzieła lotaryńskiego mistrza.

Kim był Georges de La Tour?

14 marca 1593 roku w Vic-sur-Seille ochrzczono syna piekarza – tak zaczyna się historia jednego z najoryginalniejszych malarzy francuskiego baroku. Georges de La Tour wyrósł w rodzinie rzemieślników, a mimo to trafił na salony Paryża, pod skrzydła Henryka II księcia Lotaryngii i króla Ludwika XIII. Przez współczesnych był ceniony i bogaty, po śmierci zniknął z pamięci na prawie trzy stulecia.

Nie wiemy, gdzie dokładnie się uczył – dokumenty milczą o jego edukacji, podróżach do Włoch czy Holandii. Historycy sztuki, m.in. Jacques Thuillier, rekonstruują jego biografię z urzędowych wzmianek: ślub z Dianą Le Nerf w 1617 roku, przeprowadzkę do Lunéville, liczne dzieci, warsztat pełen uczniów, tytuł peintre ordinaire du roi. Epidemia dżumy, która w 1652 roku zabrała mu żonę i troje dzieci, dopadła w końcu także jego.

Odkrycie zapomnianego mistrza

Przez około 250 lat obrazy de La Toura wisiały w kościołach i muzeach podpisane nazwiskami innych artystów – Murilla, Velázqueza czy braci Le Nain. „Lirnik” w Nantes zachwycił Stendhala, ale pisarz był przekonany, że patrzy na dzieło hiszpańskiego mistrza. Zmianę przyniósł dopiero rok 1915, kiedy niemiecki historyk Hermann Voss zestawił dwa sygnowane płótna z Nantes („Anioł ukazujący się św. Józefowi” i „Zaparcie się św. Piotra”) z innymi obrazami o podobnym stylu.

Od tamtego momentu rozpoczęło się żmudne przywracanie de La Toura historii sztuki. Wystawa „Peintres de la Réalité” w Paryżu w 1934 roku pokazała już dwanaście jego obrazów. Monograficzne ekspozycje w 1972 (Orangerie) i 1997–1998 (Grand Palais) zebrały niemal cały znany dorobek artysty – dziś historycy łączą z jego nazwiskiem około stu płócien, z czego 48 zachowało się w oryginale.

Styl – od dziennych scen do nokturnów

La Tour zaczynał od scen dziennych: barwnych, pełnych postaci, często o moralizatorskim zacięciu. Inspiracje Caravaggiem i holenderskimi caravaggionistami widać w ostrych kontrastach światła i cienia oraz w zamiłowaniu do zwyczajnych modeli – żebraków, grajków, cyganek. Z czasem jego malarstwo skręciło jednak w stronę monumentalnych, uproszczonych kompozycji, oświetlonych jedną świecą.

Uznaje się Georges’a de La Tour za jednego z najbardziej oryginalnych kontynuatorów Caravaggia – artystę, który światło świecy zamienił w nośnik duchowości.

W nokturnach kolory ubożeją, formy się upraszczają, a całą uwagę widza przyciąga płomień świecy i twarze pogrążone w zadumie. Świat sacrum przenika do zwykłych, prawie pozbawionych rekwizytów wnętrz.

Jakie obrazy dzienne La Toura warto znać?

Wczesne, dzienne obrazy Georgesa de La Toura opowiadają historie o naiwności, chciwości, oszustwie i ludzkiej biedzie. To w nich najlepiej widać, jak artysta używa gestu i spojrzenia jako narzędzia narracji.

„Wróżka”

„Wróżka” z Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku należy do najbardziej znanych scen rodzajowych malarza. Młody bogacz płaci starej cygance za przepowiednię, a trzy towarzyszące jej dziewczyny sprawnie go okradają – jedna wysuwa sakiewkę, druga sięga po klejnoty, trzecia uważnie obserwuje sytuację. Mowa ciała zdradza, że to zgrana szajka.

Kontrast między wyniosłą pozą panicza a zmarszczoną, spracowaną twarzą wróżki podkreśla temat obrazu: naiwność i łatwowierność bogatych. De La Tour nie moralizuje wprost, ale układ spojrzeń i rąk mówi wystarczająco dużo. Widz siedzi niejako „po stronie” oszustek – widzi więcej niż ofiara.

„Oszust z asem karo” i „Oszust z asem treflowym”

Do podobnej grupy należą „Oszust z asem karo” z Luwru i „Oszust z asem treflowym” z Kimbell Art Museum w Fort Worth. Gracze siedzą przy stole, na którym leżą monety i kielichy z winem. Centralne miejsce zajmuje piękna kobieta – kurtyzana – obiecująca rozrywkę i towarzystwo, ale w rzeczywistości współuczestnicząca w oszustwie.

Młody arystokrata z prawej strony patrzy w karty, nieświadomy, że przeciwnik po lewej właśnie sięga po ukrytego za pasem asa. Niewielki ruch dłoni, porozumiewawcze spojrzenie, lekko uchylone usta kobiety – z tych detali La Tour buduje napięcie. Obraz staje się przestrogą przed trzema urokami świata: women, wine, cards.

„Ślepy lirnik” i inne sceny biedy

Silne emocje budzą także obrazy z grajkami i żebrakami. „Ślepy lirnik” z Prado w Madrycie czy „Lirnik” z Nantes pokazują starych, schorowanych muzykantów, których twarze malarz modeluje ostrym światłem. Widać zmarszczki, wykrzywione usta, brud pod paznokciami – realizm jest niemal brutalny.

Paradoks polega na tym, że ten wrażliwy na płótnie obserwator ludzkiej nędzy w życiu prywatnym uchodził za człowieka twardego i bezwzględnego – akta sądowe wspominają jego spory z sąsiadami, spekulacje zbożem, zwolnienie z podatków w czasie głodu. Tym mocniej porusza empatia, z jaką maluje swoich biednych modeli.

Czym wyróżniają się nokturny La Toura?

Nokturny, czyli nocne sceny oświetlone jednym źródłem światła, przyniosły Georges’owi de La Tourowi sławę w XX wieku. To właśnie w nich najpełniej rozwija się jego gra światła i ciemności, prostota kompozycji i spokojna, niemal medytacyjna atmosfera.

„Nowonarodzony”

„Nowonarodzony” z Musée des Beaux-Arts w Rennes uchodzi za jedno z najbardziej uduchowionych dzieł artysty. W ciemnym, pozbawionym rekwizytów wnętrzu siedzą dwie kobiety i dziecko. Jedna trzyma niemowlę na kolanach, druga osłania dłonią płomień świecy. Światło nie rozlewa się po scenie szeroko – koncentruje się na twarzy matki i maleńkiej głowie dziecka.

Brak tu żłóbka, Józefa, aniołów czy wołu i osła. To może być Jezus, ale równie dobrze zwykły wiejski noworodek – może nawet jedno z dzieci samego de La Toura. Świętość wynika z samego aktu narodzin, z ciszy pierwszej nocy i z czułości spojrzeń, nie z symboli czy rozbudowanej ikonografii.

„Pokłon pasterzy”

W „Pokłonie pasterzy” z Luwru artysta rozwija podobny motyw. Również tu światło świecy zamyka postaci w wąskim kręgu, jak pod szkłem lampy. Pasterze pochylają się nad Dzieciątkiem, ich twarze są zaskakująco proste, wręcz wiejskie. Brakuje patosu, zamiast tego pojawia się spokojne, skupione zdumienie.

Obraz często opisuje się jako scenę, w której zwykli ludzie – chłopi z Lotaryngii, dobrze znani malarzowi – stają się świadkami tajemnicy. Nie ma tu tłoku aniołków ani gwałtownych gestów. Jest milcząca obecność, światło świecy i jednoczące wszystkich dziecko.

„Pokutująca Maria Magdalena”

Cykl „Pokutująca Maria Magdalena” (wersje w Met, Luwrze, LACMA, National Gallery of Art) to chyba najbardziej rozpoznawalne nokturny La Toura. Magdalena siedzi w ciemnym pokoju, opiera dłoń na czaszce, obok leżą księgi, lustro, czasem perły. Twarz oświetla jedno, drżące światło świecy.

Biała bluzka odsłania głęboki dekolt, spódnica ma odcień ciepłej czerwieni – to gra między dawnym życiem grzesznicy a nową drogą skruchy. Lustro sugeruje poznanie i autorefleksję, czaszka – przemijanie, świeca – nadzieję. Magdalena nie patrzy jednak na żaden z tych przedmiotów, tylko w głąb siebie.

„Święty Józef cieśla” i „Anioł ukazujący się św. Józefowi”

W obrazie „Święty Józef cieśla” stary rzemieślnik pracuje nad deską, a obok stoi chłopiec trzymający świecę. Dziecko – Jezus – rozświetla scenę, ale też uważnie obserwuje ręce ojca. Narzędzie staje się przedłużeniem obu postaci, znakiem codziennej pracy, w którą wpisana jest przyszła męka.

„Anioł ukazujący się św. Józefowi” pokazuje z kolei moment wewnętrznego zmagania. Józef siedzi zamyślony nad księgą, opiera głowę na dłoni. Obok pochyla się młody anioł – może o rysach samej Marii – i dotyka jego ręki. Nie ma tu dramatycznej wizji, jest cichy szept i dotyk, który zmienia bieg wydarzeń.

Jak odczytywać znaczenie obrazów Georgesa de La Tour?

Malarstwo de La Toura bywa nazywane „teatrem ciszy”. Postaci rzadko krzyczą lub gestykulują gwałtownie, ale każdy detal – światło, układ dłoni, przedmiot na stole – ma swoje zadanie. Jak więc patrzeć na te obrazy, żeby wyłapać ukryte sensy?

Najpierw warto mieć w głowie kilka stałych cech jego stylu, które powracają w wielu dziełach:

• połączenie tematów religijnych i świeckich z codziennością wiejską lub mieszczańską,
• monumentalne, statyczne kompozycje o uproszczonych, zgeometryzowanych kształtach,
• koncentracja na jednym źródle światła – najczęściej świecy lub pochodni,
• symboliczne rekwizyty: czaszka, lustro, księgi, monety, karty, kielichy z winem.

Obrazy można też uporządkować według typu sceny i ich głównego przesłania. Pomaga w tym proste zestawienie:

Gdy stoisz przed obrazem La Toura, dobrze jest zadać sobie kilka prostych pytań: skąd pada światło, kto je zasłania lub chroni, kto patrzy na kogo, a kto unika spojrzenia. U niego to właśnie te relacje mówią najwięcej o winie, skrusze, nadziei czy obojętności.

Światło u Georgesa de La Toura nie tylko oświetla scenę – ono ujawnia stan duszy bohaterów.

Gdzie dziś zobaczysz obrazy Georgesa de La Tour?

Choć de La Tour całe życie spędził w Lotaryngii, jego obrazy są dziś rozsiane po świecie. Do najważniejszych miejsc, gdzie możesz zobaczyć oryginały, należą:

• Paryż – Luwr („Pokłon pasterzy”, „Oszust z asem karo”, wersja „Pokutującej Magdaleny”),
• Nowy Jork – Metropolitan Museum of Art („Wróżka”, „Pokutująca Maria Magdalena”),
• Rennes i Nantes – Musée des Beaux-Arts („Nowonarodzony”, „Anioł ukazujący się św. Józefowi”, „Lirnik”),
• Madryt – Museo del Prado („Niewidomy mężczyzna grający na lirze korbowej”),
• Waszyngton, Los Angeles, Londyn, Berlin – kolejne wersje nokturnów i scen dziennych.

W 2020 roku w domu aukcyjnym Lempertz obraz „Dziewczyna dmuchająca w żar” osiągnął cenę 4,3 miliona euro. To najdroższe dzieło dawnego mistrza sprzedane dotąd na aukcji w Niemczech – konkretna suma, która pokazuje, jak wysoko dziś wycenia się ciszę i światło płomienia na płótnach Georgesa de La Tour.